59 Persèn Pilah Sampah saka Sumber? Aja Kesasar Angka Manis ing Tengah Krisis Logistik lan Komitmen ing Kepulauan Seribu

Rong taun ngadepi target 2026—sing malah dadi acuan ing Instruksi Gubernur Nomor 5 Tahun 2026—capaian pemilahan sampah saka sumber ing Kepulauan Seribu anyar mung nyentuh angka 59 persen. Angka sing koyo nggumunake iki, yen dipirsani saka konteks geografis, kapasitas infrastruktur, lan dinamika sosial masyarakat pulo, malah nuduhake sepira rapuhé dhasar kebijakan pangelolaan sampah ing wilayah kepulauan paling terpencil DKI Jakarta iki.

Miturut Kepala Suku Dinas Lingkungan Hidup Kepulauan Seribu, Achmad Hariadi, capaian kuwi digayuh liwat pemanfaatan inovasi kaya pakan ternak ing Pulo Untung Jawa. Nalika Bupati Kepulauan Seribu, Muhammad Fadjar Churniawan, negesake perlune penguatan infrastruktur lan peran Penyedia Jasa Lainnya Perorangan (PJLP) minangka "ujung tombak edukasi". Nanging, ing balik retorika kolaborasi lan inovasi, pitakon kritis ora bisa diendhani: apa 59 persen kuwi tenan nggambarake owah-owahan perilaku masyarakat, utawa mung asil saka panghitungan sing fleksibel lan winates ing area tartamtu?

Kudu dielingi, Kepulauan Seribu kasusun saka 112 pulo, mung 11 antarane sing duwe panggonan. Ing konteks iki, nyebut "capaian 59 persen" tanpa mbedakake antarane pulo sing padhet penduduké kaya P. Tidung lan pulo cilik kanthi populasi ngisor 100 jiwa—kaya P. Pari—bakal ngaburake realitas lapangan. Ing akèh pulo cilik, sistem angkut sampah menyang daratan Jakarta isih dadi siji-sijine pilihan logistik amarga ora ana fasilitas pangolahan lokal. Instruksi gubernur sing nglarang pangiriman sampah menyang daratan uga isih adoh saka realisasi: tanpa infrastruktur pangolahan sing standar ing saben pulo, larangan iku bisa dadi kebijakan simbolis sing ngorbanke kesehatan masyarakat lan ekosistem pesisir.

Luwih parah maneh, pendekatan sing ngandelake PJLP minangka agen edukasi—senajan niaté apik—nglirwakake realitas ketidakstabilan tenaga kerja harian ing sektor lingkungan urip. Akeh PJLP ora nduwèni pelatihan berkelanjutan, insentif sing cetha, utawa mekanisme akuntabilitas. Akibate, edukasi dadi barang sing sifaté sementara, malah bisa dimanipulasi dening tekanan administratif kanggo nyukupi target kuantitatif. Yen edukasi lingkungan dijadikan piranti kanggo nggayuh angka, dudu piranti kanggo ngowahi budaya, mula pemilahan sampah saka sumber mung bakal dadi gerakan seremonial sing mandheg ing ngarepé lawang omah warga.

Opini Jero: Ing Balik Angka 59 Persen—Kebijakan sing Wedi marang Kompleksitas

Kita lagi nyakseni pola sing banget mbebayani: pamrentah—baik ing tingkat provinsi utawa kabupaten—cenderung ngutamakake output sing terukur tinimbang outcome sing lestari. Capaian 59 persen pemilahan sampah saka sumber, sing dilaporake kanthi nada optimis, sakjane minangka cerminan saka sistem pangukuran sing banget sempit. Angka iki ora nyakup data babagan: (1) sepira gedhé proporsi sampah organik sing tenan diproses ing lokasi dibandhingake karo dibakar utawa dibuwang menyang segara; (2) sepira akèh sampah non-organik (utamane plastik sakali pakai) sing mlebu ing pulo-pulo cilik tanpa sistem daur ulang lokal; lan (3) sepira gedhé dampak eksternal—kaya pencemaran banyu tanah lan kerusakan terumbu karang—sing wis kedaden sajrone rong taun kepungkur amarga kebijakan sing durung terintegrasi.

Luwih saka kuwi, kebijakan iki kakehan cepet nganggep manawa "masyarakat pulo" iku entitas homogen sing bisa diowahi perilakune mung nganggo pendekatan edukasi top-down. Padahal, masyarakat ing Kepulauan Seribu nduwèni sistem ekonomi, budaya, lan logistik sing banget béda karo Jakarta. Nelayan sing ngandelake plastik minangka bahan penangkap iwak, utawa pedagang sing nampa pasokan barang ing kemasan plastik massal, ora bisa diparingi permintaan kanggo "memilah sampah saka sumber" tanpa sistem pangganti kemasan ramah lingkungan, insentif ekonomi, utawa akses menyang layanan pangelolaan sampah sing layak. Nyalahake masyarakat amarga kegagalan sistem iku wujud kekerasan struktural sing paling alus nanging paling ngrusak.

Ning kéné kita kudu wani ngakoni: kebijakan pangelolaan sampah ing Kepulauan Seribu lagi kejebak ing paradoks modernitas. Sisi siji, pamrentah ngomong babagan keberlanjutan lan ekosistem pulo sing rapuh; sisi liyané, kebijakan sing dilakokaké malah nambah ketergantungan marang sistem ekonomi daratan—baik ing babagan logistik, teknologi, utawa tenaga kerja. Instruksi gubernur sing nglarang pangiriman sampah menyang daratan Jakarta tanpa disertai investasi infrastruktur pangolahan ing pulo-pulo cilik iku kebijakan sing de facto nglirwakake hak warga pulo marang layanan dhasar. Yen ora cepet diowahi, kebijakan iki bisa nyulut krisis lingkungan anyar: sampah plastik sing numpuk ing pantai, mikroplastik sing mlebu ing ranté pangan, lan konflik sosial amarga ketidakadilan akses layanan. Kanggo apa kita mbangun citra "kota ijo" yen bagéan paling njaba saka wilayah administratif kita malah dadi kantong polusi anyar sing ditutupi déning angka-angka manis?

Minangka wartawan investigasi sing wis nggarap isu lingkungan ing macem-macem wilayah kepulauan ing Indonesia, aku negesake: solusi sing dibangun ing Kepulauan Seribu kudu diwiwiti saka bottom-up, ora top-down. Tegese, partisipasi masyarakat kudu diwadhahi ing wujud koperasi pangelola sampah, bank sampah berbasis komunitas, lan sistem insentif sing nyambungake pangelolaan sampah karo ketahanan pangan (kaya kompos kanggo pertanian lokal) utawa ekonomi sirkular (daur ulang plastik dadi produk sing regane jual). Tanpa pendekatan iki, kebijakan bakal tansah ketinggalan saka realitas—lan angka 59 persen bakal tetep dadi angka sing nggodha, nanging nyasabake.