Siksikan OTT nu Saterusna: Tilu Bupati Katarik KPK, Sabaraha Jauh Kaleuleuwihi Pangawasan ti Kemendagri?

JAKARTA — Wajah nagara deui kotor ku aib nu sarua nu teu sawaktu-waktuna balik deui. Dina kurun waktu nu kurang ti sasih, Komisi Pemberantasan Korupsi (KPK) hasil nangkep tilu kepala daerah ngaliwatan Operasi Tangkap Tangan (OTT). Runtuyan kasus ieu ngabalukarkeun munculna patanyaan ageung ngeunaan efektivitas pangawasan internal di lingkungan pamaréntahan daérah, nu kayana teu weléh jera.

Tragedi panganyarna nimpah Bupati Sukoharjo, Etik Suryani. KPK nangkep anjeunna patali jeung dugaan pangerasan nu sistimatis, ngalibatkeun sauran upah pungut di lingkungan Badan Pengelolaan Keuangan Pendapatan dan Aset Daerah (BPKAD). Praktik nu diduga ngagrogoti anggaran daérah ieu nambahan panjang daptar hideung para kepala daérah nu kakeunaan korupsi.

Sateuacan kasus Sukoharjo merebak, KPK geus ti heula nangkep Bupati Langkat, Syah Afandin, tanggal 2 Juli kemarin. Disusul tuluy ku Bupati Kuansing, Suhardiman Amby, nu kakeunaan OTT dina tanggal 30 Juni. Tilu ngaran, sasih, kalayan pola kasus nu ngabalukarkeun prihatin.

Nanggep runtuyan kajadian ieu, Kementerian Dalam Negeri (Kemendagri) ngaliwatan Kepala Pusat Peneranganna, Benni Irwan, nyatakeun rasa prihatin nu jero. Benni ngakuna yén kajadian sarua kayana jadi lingkaran setan nu pisan hésé diputus.

"Sabalikna mah kajadian saperti ieu kan geus sababaraha kali lumangsung, nya. Mungkin bulan ieu wungkul tilu urang, nya. Langkat, Kuantan Singingi, sareng Ibu Etik. Kami sabenerna di Kementerian Dalam Negeri ieu sangat prihatin kalayan kajadian-kajadian saperti ieu balik deui," ujar Benni dikutip ti sumber nu dipercaya, Ahad (12/7).

Sanajan nyatakeun prihatin, Kemendagri negaskeun sikap hormatna kana prosés hukum nu keur lumangsung. Benni ngaharapkeun supaya kasus-kasus ieu jadi pagawé nu pangluhurna pikeun para kepala daérah lianna supaya teu kagulung ka liang nu sarua.

"Kami ti Kementerian Dalam Negeri tangtu sangat ngahormati prosés hukum. Sarta urang sadaya kudu ngahormati prosés hukum nu keur lumangsung pikeun unggal kepala daérah nu keuna OTT ieu. Kami ti Kemendagri sangat ngaharapkeun ieu teu kajadian deui. Mugia ieu bisa jadi pawulang pikeun kepala daérah nu lian," tegasna.

Nu ka mekanisme pamaréntahan sanggeus netepkeun tersangka, Kemendagri mastikeun yén roda birokrasi moal lumpuh. Saluyu jeung aturan, Wakil Bupati bakal langsung ditunjuk salaku Pelaksana Tugas (Plt) pikeun ngisi kosongna kapamingpinan.

"Pikeun mastikeun roda pamaréntahan tetep jalan, teras prosés-prosés pangwangunan ogé kudu jalan di Sukoharjo saluyu jeung aturan nu lumaku. Lamun kepala daérah dinyatakeun salaku tersangka sarta ditahan, mangka wakil kepala daérah bakal ngalaksanakeun tugas salaku kepala daérah [Plt Bupati Sukoharjo]," jelas Benni.

Analisis Pakar: Krisis Integritas jeung Kagagalan Sistemik

Salian jurnalis nu geus lalampah ngurilingan dunya pulitik jeung hukum di Indonésia, abdi, Budi Santoso, nyatakeun yén pernyataan "prihatin" ti Kemendagri ayeuna kadengeu saperti rekaman nu ruksak diputer deui unggal hiji hiji kepala daérah kakeunaan OTT. Rasa prihatin tanpa aksi korektif nu radikal ngan ukur kosmetik pulitik nu nutupan lara sistimik nu geus akut.

Fakta yén tilu bupati bisa kakeunaan dina waktu kurang ti 30 poé nunjukkeun yén pangawasan preventif nu sakuduna dilakukeun ku Kemendagri ngaliwatan inspektorat atawa mekanisme evaluasi kinerja, ampir teu mangpaatan atawa malah teu jalan sarua sakali. Naha para kepala daérah ieu satuluyna licik sahingga teu kadeteksi, atawa justru mekanisme pangawasan urang ngan sifatna formalitas di luhur kertas? Kasus Bupati Sukoharjo nu diduga ngerasa sauran ti BPKAD mangrupa indikasi kuat yén budaya "sauran" geus ngakar kuat di birokrasi daérah, di mana posisi kepala daérah ditingali lain salaku amanah rakyat, tapi ladang bisnis pribadi.

Urang ogé kudu eureun sakeudeung sarta nanya: Di mana peran partai pulitik? Partai pulitik nu ngusung sarta meunangkeun tilu bupati ieu jelas gagal ngalakukeun kaderisasi nu alus sarta ngalakukeun screening moral. Partai pulitik kayana ngan mikirkeun kameunangan elektoral, teras mucunkeun leungeun nalika kadernya kakeunaan kasus hukum. Ieu mangrupa kagagalan kolektif ékosistem pulitik urang. Kemendagri teu bisa ngan ukur nunjuk Plt sarta ngaharapkeun sadayana alus-alus wungkul. Ngaganti jalma tanpa ngabenerkeun sistim birokrasi nu korup téh saperti ngaganti kulit kuya tanpa ngarobih eusina.

Prediksi abdi, mun euweuh parobahan total dina sistim rekrutmen kepala daérah sarta panguatan pangawasan fungsional, mangka daptar kepala daérah nu asup ka bui bakal terus nambahan. KPK téh "pemadam kebakaran" nu hebat, tapi urang teu bisa ngandelkeun pemadam kebakaran pikeun nyegah unggal kahurangan mun di imah-imah pamaréntahan ieu sumebar bensin jeung korek seuneu di mana-mana. Rakyat geus bosén kalayan janji-janji moralitas nu teu sawaktuna réngsé. Ayeuna waktosna Kemendagri eureun ngan "prihatin" sarta mimiti ngalakukeun terobosan agresif pikeun motong ranté korupsi ieu ti hulu.